Czy bakterie jelitowe mogą sterować naszym apetytem? Mikrobiota, oś jelitowo-mózgowa i ochota na słodycze

Wyobraźmy sobie późny wieczór. Otwieramy lodówkę, zastanawiając się, czy sięgnąć po kawałek czekoladowego ciasta. A gdyby w tym samym czasie w naszych jelitach trwała burzliwa narada mikroorganizmów, które próbują wpłynąć na tę decyzję?

To oczywiście żartobliwa wizja, którą przedstawiliśmy w naszej krótkiej animacji. Jednak pytanie, jakie się za nią kryje, jest jak najbardziej uzasadnione: czy bakterie jelitowe mogą wpływać na odczuwanie głodu, sytości i nasze zachowania żywieniowe?

Badania wskazują, że mikrobiota jelitowa uczestniczy w procesach związanych z regulacją apetytu. Nie oznacza to jednak, że konkretna bakteria może „nakazać” nam zjedzenie czekolady. Rzeczywistość jest znacznie bardziej złożona — i właśnie dlatego tak interesująca.

Czym jest mikrobiota jelitowa?

Mikrobiota jelitowa to zbiorowisko mikroorganizmów zasiedlających przewód pokarmowy. Należą do niej przede wszystkim bakterie, ale również archeony, grzyby i wirusy.

Mikroorganizmy te uczestniczą w wielu procesach fizjologicznych. Pomagają rozkładać niektóre składniki pokarmowe, wytwarzają związki biologicznie czynne, oddziałują na układ odpornościowy i współuczestniczą w utrzymaniu prawidłowego funkcjonowania bariery jelitowej.

Skład mikrobioty jest zróżnicowany osobniczo i zmienia się pod wpływem wielu czynników, między innymi diety, wieku, przyjmowanych leków, przebytych chorób oraz środowiska życia.

Coraz więcej uwagi poświęca się także jej potencjalnej roli w komunikacji pomiędzy przewodem pokarmowym a mózgiem.

Oś jelitowo-mózgowa — jak jelita komunikują się z mózgiem?

Oś jelitowo-mózgowa to dwukierunkowy system komunikacji pomiędzy przewodem pokarmowym a ośrodkowym układem nerwowym.

Informacje są przekazywane kilkoma drogami:

  • nerwową — między innymi za pośrednictwem nerwu błędnego;

  • hormonalną — poprzez hormony wydzielane w przewodzie pokarmowym;

  • immunologiczną — z udziałem komórek i mediatorów układu odpornościowego;

  • metaboliczną — poprzez substancje powstające podczas przemian składników pokarmowych, również z udziałem mikroorganizmów.

Mózg otrzymuje informacje dotyczące między innymi obecności pokarmu w przewodzie pokarmowym i stanu energetycznego organizmu. Na tej podstawie, w połączeniu z wieloma innymi sygnałami, uczestniczy w regulacji głodu i sytości.

Komunikacja działa również w drugą stronę. Stres i aktywność układu nerwowego mogą wpływać na motorykę jelit, wydzielanie substancji trawiennych i warunki panujące w przewodzie pokarmowym.

Mikrobiota jest jednym z elementów tego systemu. Nie należy jednak utożsamiać całej osi jelitowo-mózgowej wyłącznie z działaniem bakterii.

Jak mikrobiota może wpływać na regulację apetytu?

1. Krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA)

Jednym z najlepiej poznanych mechanizmów jest fermentacja niektórych składników błonnika pokarmowego przez bakterie jelitowe.

W jej wyniku powstają między innymi trzy krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe:

  • octan,

  • propionian,

  • maślan.

Związki te pełnią różne funkcje metaboliczne. Maślan stanowi ważne źródło energii dla komórek nabłonka jelita grubego, a SCFA mogą również uczestniczyć w przekazywaniu sygnałów związanych z regulacją apetytu.

W badaniach eksperymentalnych wykazano, że krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe mogą aktywować określone receptory komórkowe i wpływać na wydzielanie hormonów jelitowych.

Nie oznacza to jednak, że zwiększenie produkcji SCFA zawsze prowadzi u człowieka do mniejszego apetytu. Ostateczny efekt zależy od wielu czynników, a wyniki badań klinicznych nie są całkowicie jednoznaczne.

2. Hormony głodu i sytości

Regulacja apetytu jest związana z działaniem licznych hormonów i peptydów sygnałowych.

Szczególnie interesujące w kontekście osi jelitowo-mózgowej są:

GLP-1 (glukagonopodobny peptyd 1) — uczestniczy w regulacji gospodarki glukozowej, spowalnianiu opróżniania żołądka i sygnalizacji sytości.

PYY (peptyd YY) — wydzielany w przewodzie pokarmowym, między innymi po spożyciu posiłku; uczestniczy w ograniczaniu łaknienia.

Grelina — hormon wytwarzany głównie w żołądku, związany z sygnalizacją głodu.

Leptyna — hormon produkowany przede wszystkim przez tkankę tłuszczową, informujący układ nerwowy o stanie zasobów energetycznych organizmu.

Metabolity mikrobioty mogą wpływać na część szlaków związanych z wydzielaniem lub działaniem tych substancji.

Warto jednak podkreślić, że hormony te nie są „produkowane na polecenie bakterii”. Ich regulacja jest wieloczynnikowa, a mikrobiota stanowi tylko jeden z potencjalnych modulatorów.

3. Metabolizm tryptofanu i substancje neuroaktywne

Tryptofan jest aminokwasem niezbędnym, wykorzystywanym przez organizm między innymi w przemianach prowadzących do powstawania serotoniny.

Niektóre mikroorganizmy jelitowe uczestniczą w metabolizmie tryptofanu i wytwarzaniu jego pochodnych.

Badacze analizują, czy związki te mogą wpływać na sygnalizację nerwową, funkcjonowanie układu odpornościowego oraz mechanizmy związane z zachowaniami żywieniowymi.

Trzeba przy tym unikać popularnego uproszczenia, zgodnie z którym bakterie „produkują serotoninę szczęścia”, która następnie bezpośrednio trafia do mózgu i steruje naszym nastrojem lub apetytem.

Serotonina powstająca obwodowo nie przenika swobodnie przez barierę krew–mózg. Zależności pomiędzy mikrobiotą, metabolizmem tryptofanu i funkcjonowaniem układu nerwowego są znacznie bardziej skomplikowane.

Czy bakterie jelitowe mogą wywoływać ochotę na słodycze?

To jedno z najbardziej intrygujących pytań.

W literaturze naukowej pojawiają się hipotezy dotyczące wpływu mikroorganizmów na preferencje żywieniowe, układ nagrody oraz motywację do jedzenia.

Część badań eksperymentalnych sugeruje, że zmiany w mikrobiocie mogą wiązać się ze zmianami zachowań żywieniowych. Szczególnie interesujące wyniki uzyskiwano w modelach zwierzęcych.

Jednak przenoszenie tych obserwacji bezpośrednio na człowieka byłoby przedwczesne.

Obecnie nie dysponujemy przekonującymi dowodami, że określony gatunek bakterii jelitowej potrafi bezpośrednio wywołać u człowieka ochotę na czekoladę, ciasto czy inny konkretny produkt.

Co więcej, trudno ustalić kierunek zależności. Czy określony skład mikrobioty wpływa na sposób odżywiania, czy raczej nasze codzienne wybory żywieniowe kształtują mikrobiotę? Prawdopodobnie znaczenie mogą mieć oba kierunki oddziaływania.

Dlatego stwierdzenie „to bakterie każą mi jeść słodycze” pozostaje atrakcyjną metaforą, a nie potwierdzonym wyjaśnieniem naukowym.

Dlaczego wieczorem częściej mamy ochotę na coś słodkiego?

Zanim przypiszemy tę ochotę mikroorganizmom, warto przyjrzeć się bardziej bezpośrednim czynnikom.

Znaczenie mogą mieć między innymi:

  • zbyt mała ilość energii dostarczonej w ciągu dnia;

  • długie przerwy między posiłkami;

  • niewystarczająca ilość snu;

  • przewlekły stres i zmęczenie;

  • utrwalone nawyki, np. jedzenie słodyczy podczas wieczornego oglądania filmu;

  • emocje i potrzeba przyjemności lub odprężenia;

  • łatwa dostępność atrakcyjnych produktów spożywczych.

Warto także odróżnić głód fizjologiczny od apetytu na konkretny produkt. Możemy odczuwać ochotę na deser nawet wtedy, gdy zapotrzebowanie energetyczne organizmu zostało już zaspokojone.

Nie oznacza to automatycznie zaburzenia ani problemu zdrowotnego. Przyjemność związana z jedzeniem jest naturalną częścią ludzkiego funkcjonowania.

Jeżeli jednak napady silnego apetytu, utrata kontroli nad jedzeniem lub uporczywe poczucie winy pojawiają się regularnie, warto poszukać ich przyczyn z pomocą odpowiednio przygotowanego specjalisty.

Co rzeczywiście pokazują badania z udziałem ludzi?

To ważne pytanie, ponieważ wiele medialnych doniesień o mikrobiocie opiera się na wynikach badań laboratoryjnych lub doświadczeń na zwierzętach.

W przeglądzie systematycznym opublikowanym w 2024 roku przeanalizowano 37 badań dotyczących mikrobiomu jelitowego i zachowań żywieniowych u ludzi.

W części badań obserwowano związki między mikrobiotą a apetytem, hormonami sytości lub ilością spożywanej energii. Wyniki interwencji z zastosowaniem probiotyków i synbiotyków były jednak niespójne.

Badania nad prebiotykami wskazywały na pewne obiecujące efekty w zakresie odczuwania sytości i regulacji apetytu, ale autorzy podkreślili ograniczenia jakości dostępnych danych.

Mniej niż jedna czwarta analizowanych publikacji została oceniona jako obarczona niskim ryzykiem błędu systematycznego.

Wniosek? Istnieją przesłanki wskazujące na udział mikrobioty w regulacji zachowań żywieniowych, lecz nadal potrzebujemy dobrze zaprojektowanych badań klinicznych, aby określić rzeczywistą siłę i znaczenie tych zależności.

Czy probiotyki mogą ograniczać apetyt na słodycze?

Nie ma obecnie podstaw, aby rutynowo zalecać probiotyki w celu zmniejszenia ochoty na czekoladę czy inne słodycze.

Działanie probiotyków jest zależne od konkretnego szczepu, dawki i wskazania klinicznego. Nie można zakładać, że każdy produkt zawierający bakterie probiotyczne będzie wywoływał taki sam efekt.

Również popularne testy mikrobioty jelitowej nie pozwalają obecnie wiarygodnie określić, które bakterie odpowiadają za indywidualne zachcianki żywieniowe ani dobrać na tej podstawie skutecznego „probiotyku na apetyt”.

W praktyce dietetycznej znacznie większe znaczenie ma całościowa ocena sposobu odżywiania, stanu zdrowia, objawów ze strony przewodu pokarmowego i stylu życia.

Jak wspierać mikrobiotę jelitową poprzez dietę?

Choć nie potrafimy precyzyjnie sterować apetytem poprzez zmianę składu mikrobioty, mamy dobre podstawy, aby rekomendować sposób żywienia sprzyjający zdrowiu jelit i całego organizmu.

Różnorodność produktów roślinnych

Warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe, orzechy i nasiona dostarczają różnych frakcji błonnika oraz związków bioaktywnych.

Różnorodność ma znaczenie, ponieważ poszczególne mikroorganizmy mogą wykorzystywać odmienne substraty pokarmowe.

Odpowiednia ilość błonnika

Błonnik pełni wiele funkcji. Niektóre jego frakcje podlegają fermentacji bakteryjnej, inne wpływają przede wszystkim na objętość stolca i pasaż jelitowy.

Zwiększanie podaży błonnika powinno być dostosowane do indywidualnej tolerancji. U osób z niektórymi schorzeniami przewodu pokarmowego konieczne może być bardziej precyzyjne postępowanie.

Fermentowane produkty spożywcze

Jogurt naturalny, kefir czy inne fermentowane produkty mogą stanowić wartościowy element diety, o ile są dobrze tolerowane.

Nie należy jednak utożsamiać każdego produktu fermentowanego z probiotykiem o udokumentowanym działaniu klinicznym.

Regularność i odpowiednia podaż energii

Dbanie o mikrobiotę nie powinno odwracać uwagi od podstaw.

Odpowiednio zbilansowane posiłki, wystarczająca ilość energii i białka, sen oraz aktywność fizyczna są ważnymi elementami regulacji apetytu i zdrowia metabolicznego.

Nie istnieje jedna uniwersalna dieta, która zapewni wszystkim identyczny skład mikrobioty. Zalecenia powinny uwzględniać stan zdrowia, potrzeby żywieniowe i tolerancję pokarmową konkretnej osoby.

Mikrobiota a apetyt — co wiemy, a czego jeszcze nie?

Na podstawie aktualnej wiedzy można sformułować kilka istotnych wniosków.

Wiemy, że mikrobiota jelitowa uczestniczy w metabolizmie składników pokarmowych i wytwarzaniu substancji mogących wpływać na sygnalizację jelitowo-mózgową.

Wiemy również, że hormony jelitowe, takie jak GLP-1 i PYY, odgrywają ważną rolę w regulacji sytości, a metabolity bakteryjne mogą oddziaływać na mechanizmy związane z ich wydzielaniem.

Nie wiemy natomiast, w jakim stopniu różnice w składzie mikrobioty przekładają się na konkretne wybory żywieniowe poszczególnych osób.

Nie mamy także wystarczających dowodów, aby uznać, że manipulowanie mikrobiotą pozwala w przewidywalny sposób wyeliminować ochotę na określone produkty.

W nauce warto odróżniać biologicznie prawdopodobny mechanizm od skuteczności potwierdzonej w badaniach klinicznych.

Podsumowanie: kto naprawdę decyduje o tym, co jemy?

Czy bakterie jelitowe mogą mieć coś do powiedzenia w sprawie naszego apetytu? Wszystko wskazuje na to, że uczestniczą w złożonym systemie sygnałów związanych z głodem, sytością i metabolizmem.

Czy oznacza to, że wieczorną ochotę na czekoladowe ciasto możemy przypisać tajnej naradzie mikroorganizmów?

Na razie nie.

Nasze zachowania żywieniowe powstają w wyniku współdziałania mechanizmów fizjologicznych, psychologicznych i środowiskowych. Mikrobiota może być jednym z uczestników tej dyskusji, ale nie ma podstaw, aby ogłaszać ją przewodniczącym całego zebrania.

I właśnie w tym tkwi najciekawsza część badań nad osią jelitowo-mózgową: odkrywamy kolejne elementy skomplikowanego systemu, nie tracąc z oczu tego, jak wiele pytań pozostaje jeszcze bez odpowiedzi.


Indywidualne podejście do zdrowia jelit i sposobu odżywiania

Jeżeli zmagają się Państwo z trudnościami w regulacji apetytu, dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego lub chcą poprawić jakość swojej diety, warto przyjrzeć się problemowi całościowo.

W Poradni Dietetyki Klinicznej EMN-DIETETYKA zalecenia żywieniowe dobierane są indywidualnie, z uwzględnieniem stanu zdrowia, potrzeb organizmu i aktualnej wiedzy naukowej.

🌿 EMN-DIETETYKA — Poradnia Dietetyki Klinicznej

📍 Wrocław, ul. Lelewela 17/1A
📞 889 228 546
📧 dietetyk@EMN-dietetyka.pl
🌐 www.EMN-dietetyka.pl

Zapraszamy do kontaktu i umówienia konsultacji dietetycznej.


Literatura naukowa

  1. The gut microbiome and eating behavior outcomes: A systematic review. Obesity Reviews, 2025, 26(4), e13880. DOI: 10.1111/obr.13880.

  2. Yu M., Yu B., Chen D. The effects of gut microbiota on appetite regulation and the underlying mechanisms. Gut Microbes, 2024, 16(1), 2414796. DOI: 10.1080/19490976.2024.2414796.

  3. A menu for microbes: unraveling appetite regulation and weight dynamics through the microbiota-brain connection across the lifespan. American Journal of Physiology-Gastrointestinal and Liver Physiology. DOI: 10.1152/ajpgi.00227.2024.

  4. Satiety: a gut–brain–relationship. The Journal of Physiological Sciences, 2024, 74, artykuł 11. DOI: 10.1186/s12576-024-00904-9.

Comments are closed.