Tofu – wróg czy przyjaciel? Wartości odżywcze, właściwości zdrowotne i sposoby przygotowania.

Tofu coraz częściej pojawia się na polskich stołach. Dla jednych jest podstawowym składnikiem diety roślinnej, dla innych produktem, który trudno polubić ze względu na jego neutralny smak i specyficzną konsystencję. Wokół soi, z której powstaje tofu, narosło również wiele wątpliwości dotyczących jej wpływu na gospodarkę hormonalną, funkcjonowanie tarczycy czy bezpieczeństwo regularnego spożywania.

Czy tofu rzeczywiście jest wartościowym elementem diety? Czy dostarcza pełnowartościowego białka? I czy osoby z niedoczynnością tarczycy powinny unikać produktów sojowych?

Przyjrzyjmy się temu, co na temat tofu mówi współczesna wiedza żywieniowa.

Czym jest tofu i jak powstaje?

Tofu jest produktem otrzymywanym z nasion soi. Proces jego wytwarzania przypomina nieco produkcję twarogu: napój sojowy poddaje się koagulacji, a powstałą masę oddziela od płynu i formuje w bloki.

Do koagulacji wykorzystuje się różne substancje, między innymi sole wapnia lub magnezu. Rodzaj zastosowanego koagulantu wpływa na skład mineralny gotowego produktu, a sposób odciskania masy – na jego konsystencję.

W sklepach można spotkać kilka rodzajów tofu:

  • tofu naturalne, zwarte – odpowiednie do smażenia, pieczenia i marynowania;

  • tofu wędzone – o bardziej intensywnym smaku, które można wykorzystać między innymi do kanapek i sałatek;

  • tofu jedwabiste (silken tofu) – o delikatnej, kremowej konsystencji, wykorzystywane do sosów, kremów, deserów i zup;

  • tofu marynowane lub przyprawione – wygodne w użyciu, choć warto zwrócić uwagę na zawartość soli i pozostałe składniki.

Tofu nie jest więc jednym, zawsze takim samym produktem. Poszczególne rodzaje mogą różnić się zarówno smakiem, jak i wartością odżywczą.

Jakie wartości odżywcze ma tofu?

Tofu jest przede wszystkim źródłem białka roślinnego. Dostarcza również tłuszczów, wśród których znaczną część stanowią nienasycone kwasy tłuszczowe, oraz składników mineralnych.

Wartości odżywcze zależą od rodzaju tofu, zawartości wody i sposobu produkcji. W 100 g zwartego tofu naturalnego znajduje się często około 10–17 g białka, choć na rynku dostępne są również produkty o innych wartościach.

Kaloryczność także może się istotnie różnić. Dlatego podczas porównywania produktów najlepiej kierować się informacjami zamieszczonymi na etykiecie.

Czy tofu zawiera pełnowartościowe białko?

Tak. Białko sojowe dostarcza wszystkich aminokwasów niezbędnych, których organizm nie potrafi samodzielnie syntetyzować.

Nie oznacza to, że tofu musi być jedynym źródłem białka w diecie. Różnorodność nadal pozostaje ważna, a w codziennym jadłospisie warto uwzględniać także inne nasiona roślin strączkowych, produkty zbożowe, orzechy i nasiona.

Tofu może jednak stanowić wartościowy składnik posiłków zarówno u osób na diecie wegańskiej i wegetariańskiej, jak i u tych, które jedynie ograniczają spożycie mięsa.

Czy tofu jest dobrym źródłem wapnia?

Może nim być, ale nie każde tofu dostarcza tyle samo wapnia.

Znaczenie ma przede wszystkim sposób produkcji. Tofu wytwarzane z użyciem soli wapnia może zawierać znaczne ilości tego pierwiastka. Z kolei produkty koagulowane innymi substancjami mogą mieć go zdecydowanie mniej.

Dlatego szczególnie w dietach roślinnych warto sprawdzać zawartość wapnia na etykiecie, zamiast zakładać, że każdy produkt sojowy jest jego dobrym źródłem.

Soja a hormony – czy tofu zawiera estrogeny?

Jedną z najczęściej powtarzanych obaw dotyczących soi jest jej potencjalny wpływ na gospodarkę hormonalną.

Soja zawiera izoflawony, czyli związki roślinne zaliczane do fitoestrogenów. Ich budowa chemiczna pozwala im oddziaływać na receptory estrogenowe, jednak nie oznacza to, że działają w organizmie identycznie jak ludzkie estrogeny.

Wpływ izoflawonów zależy od wielu czynników, w tym ich ilości, rodzaju tkanki oraz indywidualnych uwarunkowań organizmu.

Czy tofu zaburza gospodarkę hormonalną u mężczyzn?

Dostępne badania kliniczne nie wskazują, aby typowe spożycie soi lub izoflawonów sojowych obniżało stężenie testosteronu u mężczyzn.

Wyniki metaanaliz badań interwencyjnych nie potwierdzają popularnego przekonania, że spożywanie tofu prowadzi do „feminizacji” mężczyzn.

Warto przy tym odróżnić zwyczajowe spożycie produktów sojowych od przyjmowania bardzo dużych dawek skoncentrowanych preparatów zawierających izoflawony.

Czy kobiety mogą bezpiecznie spożywać tofu?

U większości zdrowych kobiet tofu może być elementem prawidłowo zbilansowanej diety.

Badania dotyczące soi i zdrowia kobiet obejmują między innymi zagadnienia związane z menopauzą, metabolizmem oraz ryzykiem niektórych chorób przewlekłych. Wyniki nie uzasadniają traktowania tofu jako produktu, którego kobiety powinny profilaktycznie unikać ze względu na obecność fitoestrogenów.

Jednocześnie nie należy przypisywać tofu działania leczniczego ani oczekiwać, że samo jego spożywanie wyrówna zaburzenia hormonalne.

W przypadku chorób hormonozależnych, zwłaszcza podczas aktywnego leczenia onkologicznego, sposób żywienia i ewentualną suplementację izoflawonów warto omówić z zespołem prowadzącym leczenie. Zwyczajowe spożywanie żywności sojowej i stosowanie skoncentrowanych suplementów nie są tym samym.

Tofu a niedoczynność tarczycy i Hashimoto

Kolejnym częstym pytaniem jest to, czy osoby z niedoczynnością tarczycy lub chorobą Hashimoto mogą jeść tofu.

W większości przypadków nie ma potrzeby całkowitego eliminowania soi z diety.

Istotne są jednak dwie kwestie.

Pierwsza dotyczy odpowiedniej podaży jodu. Przy jego niedoborze duże spożycie substancji mogących wpływać na funkcjonowanie tarczycy może mieć większe znaczenie niż u osób z prawidłowym zaopatrzeniem w ten pierwiastek.

Druga kwestia wiąże się z leczeniem lewotyroksyną. Produkty sojowe mogą wpływać na wchłanianie tego leku, szczególnie gdy są spożywane w bliskim odstępie od jego przyjęcia.

Nie oznacza to jednak konieczności rezygnacji z tofu. Ważne jest prawidłowe przyjmowanie leku zgodnie z zaleceniami oraz zachowanie możliwie stałych nawyków żywieniowych. Przy istotnych zmianach ilości spożywanej soi może być wskazana kontrola TSH i ewentualna modyfikacja leczenia przez lekarza.

Sama diagnoza Hashimoto nie jest więc automatycznym wskazaniem do stosowania diety bezsojowej.

Czy tofu może wspierać zdrowie układu sercowo-naczyniowego?

Tofu zawiera stosunkowo niewiele nasyconych kwasów tłuszczowych, a obecne w nim tłuszcze to w dużej mierze kwasy nienasycone.

Zastępowanie części produktów bogatych w nasycone kwasy tłuszczowe produktami sojowymi może korzystnie wpływać na jakość diety.

Badania wskazują również, że białko sojowe może w niewielkim stopniu obniżać stężenie cholesterolu LDL. Znaczenie dla zdrowia sercowo-naczyniowego ma jednak przede wszystkim całokształt sposobu żywienia, a nie obecność jednego produktu.

Tofu może być zatem wartościowym składnikiem diety sprzyjającej zdrowiu serca, szczególnie jeśli zastępuje część przetworzonego mięsa lub innych produktów bogatych w tłuszcze nasycone.

Czy tofu można jeść codziennie?

Dla większości zdrowych osób regularne spożywanie tofu w typowych ilościach żywieniowych jest bezpieczne.

Nie istnieje jednak jedna porcja odpowiednia dla wszystkich. Jej wielkość zależy między innymi od zapotrzebowania energetycznego, ilości białka w diecie i pozostałych spożywanych produktów.

Warto również pamiętać, że nawet produkt o korzystnym składzie nie powinien całkowicie zastępować innych źródeł białka. Różnorodność jadłospisu pomaga dostarczać organizmowi szerszego zestawu składników odżywczych.

Kto powinien zachować ostrożność?

Najważniejszym przeciwwskazaniem do spożywania tofu jest alergia na soję.

Osoby przyjmujące lewotyroksynę powinny zwrócić uwagę na sposób przyjmowania leku i ewentualne zmiany w diecie.

Z kolei w przypadku chorób wymagających indywidualnego dostosowania podaży białka lub określonych składników mineralnych ilość tofu należy uwzględnić w całym planie żywieniowym.

Jak przygotować tofu, żeby było smaczne?

Neutralny smak tofu często jest postrzegany jako jego wada. W praktyce to właśnie dzięki niemu produkt ten można wykorzystywać w bardzo różnych potrawach.

Kluczowe znaczenie mają trzy elementy: wybór odpowiedniego rodzaju tofu, usunięcie nadmiaru wody oraz właściwe przyprawienie.

Do smażenia i pieczenia najlepiej sprawdza się tofu zwarte. Po wyjęciu z opakowania warto odsączyć je z zalewy i delikatnie odcisnąć, a następnie pokroić w kostkę, plastry lub rozdrobnić.

Tak przygotowane tofu można zamarynować, obtoczyć w przyprawach albo dodać do sosu.

8 pomysłów na marynaty do tofu

Poniższe propozycje można wykorzystać do przygotowania około 180–200 g tofu naturalnego.

  1. Wędzona papryka – sos sojowy, oliwa, wędzona papryka, czosnek i niewielka ilość miodu lub syropu klonowego. Sprawdzi się w tortillach i kanapkach.
  2. Fajita – oliwa, sok z limonki, papryka, kumin, chili i czosnek. Dobrze komponuje się z ryżem oraz pieczonymi warzywami.
  3. Sezam i imbir – sos sojowy, olej sezamowy, świeży imbir, sezam i odrobina miodu lub syropu klonowego. Idealna do dań inspirowanych kuchnią azjatycką.
  4. Czosnek i zioła – oliwa, sok z cytryny, czosnek, oregano i bazylia. Uniwersalna propozycja do sałatek i kasz.
  5. BBQ – koncentrat pomidorowy, sos sojowy, ocet jabłkowy, wędzona papryka i niewielka ilość słodkiego dodatku. Pasuje do burgerów i pieczonych ziemniaków.
  6. Tandoori – jogurt naturalny lub roślinny, sok z cytryny, garam masala, kurkuma, imbir i papryka. Aromatyczna propozycja do ryżu i warzyw.
  7. Ziołowa z octem balsamicznym – ocet balsamiczny, oliwa, musztarda, oregano i odrobina miodu lub syropu klonowego. Dobrze komponuje się z warzywami i sałatkami.
  8. Kolendra i limonka – oliwa, sok z limonki, świeża kolendra, czosnek i kumin. Świeża, cytrusowa propozycja do tortilli i dań z ryżem.

Tofu warto marynować przez co najmniej 30 minut w lodówce, a jeśli pozwala na to czas – przez kilka godzin.

Następnie można je upiec w temperaturze około 200°C przez 20–25 minut lub podsmażyć na patelni do zarumienienia. Dokładny czas przygotowania zależy od wielkości kawałków i rodzaju tofu.

Czy warto włączyć tofu do codziennej diety?

Tofu jest wartościowym i wszechstronnym produktem, który może ułatwiać zwiększanie udziału białka roślinnego w jadłospisie.

Dostarcza wszystkich aminokwasów niezbędnych, zawiera nienasycone kwasy tłuszczowe, a niektóre jego rodzaje są również dobrym źródłem wapnia.

Dostępne badania nie uzasadniają powszechnego eliminowania tofu z diety ze względu na obawy dotyczące hormonów czy tarczycy. Znaczenie mają natomiast indywidualna sytuacja zdrowotna, sposób leczenia oraz całokształt żywienia.

Nie trzeba przechodzić na dietę wegetariańską, aby korzystać z zalet tofu. Może ono po prostu stanowić jedną z wielu możliwości urozmaicenia codziennych posiłków.

Najważniejsze pozostaje nie poszukiwanie pojedynczych „superproduktów”, lecz budowanie różnorodnego sposobu żywienia dopasowanego do potrzeb organizmu.


Literatura i źródła

  1. Reed K.E. i wsp. Neither soy nor isoflavone intake affects male reproductive hormones: An expanded and updated meta-analysis of clinical studies. Reproductive Toxicology, 2021; 100: 60–67.
  2. Messina M. Soy and Health Update: Evaluation of the Clinical and Epidemiologic Literature. Nutrients, 2016; 8(12): 754.
  3. Jenkins D.J.A. i wsp. Soy Protein Reduces Serum Cholesterol by Both Intrinsic and Food Displacement Mechanisms. Journal of Nutrition, 2010; 140(12): 2302S–2311S.
  4. American Thyroid Association. Informacje dla pacjentów dotyczące leczenia niedoczynności tarczycy i stosowania lewotyroksyny.
  5. USDA FoodData Central. Dane dotyczące wartości odżywczej tofu i produktów sojowych.

Comments are closed.