IO

Czy zbyt mała ilość węglowodanów w diecie może powodować insulinooporność?

IO

„Prawie nie jem węglowodanów. Nie jem słodyczy, zrezygnowałam z pieczywa, ziemniaków i makaronu, owoce ograniczam. Dlaczego więc mam problem z insuliną?”

Takie pytania pojawiają się w gabinecie dietetycznym coraz częściej. Wokół insulinooporności narosło bowiem przekonanie, że skoro insulina wydzielana jest przede wszystkim w odpowiedzi na spożycie węglowodanów, to najlepszym sposobem poprawy wrażliwości insulinowej powinno być ich maksymalne ograniczenie.

Na pierwszy rzut oka wydaje się to logiczne.

Mniej węglowodanów → mniejszy wzrost glukozy → mniej insuliny → lepsza gospodarka węglowodanowa.

Fizjologia człowieka jest jednak znacznie bardziej skomplikowana.

Dieta o obniżonej zawartości węglowodanów może być bardzo skutecznym narzędziem u części osób z nadwagą, otyłością, insulinoopornością czy cukrzycą typu 2. Nie oznacza to jednak, że im mniej węglowodanów, tym lepiej.

Przy długotrwałym, bardzo dużym ograniczeniu ich podaży organizm zaczyna adaptować się do nowych warunków. Jednym z elementów tej adaptacji może być zmniejszenie wykorzystania glukozy przez niektóre tkanki.

I właśnie tutaj pojawia się zjawisko określane niekiedy jako fizjologiczna lub adaptacyjna insulinooporność.

Pacjentka, która niemal przestała jeść węglowodany

Przykładem może być pacjentka, która zgłosiła się do mojego gabinetu zaniepokojona gospodarką węglowodanową.

Od kilku miesięcy konsekwentnie ograniczała węglowodany.

Pieczywo zostało praktycznie wyeliminowane. Kasze i ryż pojawiały się sporadycznie. Ziemniaków pacjentka unikała w obawie przed wzrostem glukozy. Owoce również zostały mocno ograniczone, ponieważ „zawierają cukier”.

Jednocześnie pacjentka była przekonana, że postępuje właściwie. Skoro problem dotyczy glukozy i insuliny, ograniczenie produktów dostarczających glukozy wydawało się naturalnym rozwiązaniem.

Problem polega na tym, że organizm człowieka nie jest układem statycznym.

Jeżeli przez dłuższy czas zmniejszamy dostępność jednego źródła energii, metabolizm zaczyna się do tego przystosowywać.

Co dzieje się po znacznym ograniczeniu węglowodanów?

W typowej diecie glukoza stanowi ważne źródło energii, między innymi dla mięśni.

Po posiłku zawierającym węglowodany stężenie glukozy we krwi wzrasta. Trzustka wydziela insulinę, a insulina jest jednym z najważniejszych sygnałów umożliwiających tkankom odpowiednie gospodarowanie dostępną glukozą.

Jeżeli jednak przez dłuższy czas w diecie znajduje się bardzo mało węglowodanów, organizm zwiększa wykorzystanie innych substratów energetycznych, przede wszystkim kwasów tłuszczowych, a przy bardzo niskiej podaży węglowodanów również ciał ketonowych.

Jest to normalna adaptacja metaboliczna.

Organizm nie „psuje się”. Wręcz przeciwnie – dostosowuje sposób gospodarowania energią do aktualnej dostępności składników odżywczych.

Jednocześnie niektóre tkanki, w tym mięśnie, mogą ograniczyć wykorzystanie glukozy.

Można powiedzieć, w dużym uproszczeniu, że organizm zaczyna ją „oszczędzać”.

Dlaczego organizm miałby oszczędzać glukozę?

Nie wszystkie tkanki mają takie same możliwości korzystania z różnych źródeł energii.

Mięśnie mogą bardzo sprawnie wykorzystywać kwasy tłuszczowe. Jeżeli więc tłuszcz staje się dominującym źródłem energii, organizm może ograniczyć zużywanie glukozy przez mięśnie i pozostawić jej więcej dla tkanek, które są od niej bardziej zależne.

Z punktu widzenia przetrwania jest to bardzo rozsądny mechanizm.

Właśnie dlatego zmniejszona odpowiedź mięśni na insulinę w warunkach długotrwałej, bardzo niskiej dostępności węglowodanów nie musi oznaczać tego samego zaburzenia, które obserwujemy u osoby z otyłością trzewną, stłuszczeniem wątroby i zespołem metabolicznym.

Mechanizm i kontekst metaboliczny są inne.

Fizjologiczna insulinooporność a insulinooporność metaboliczna

To rozróżnienie jest niezwykle ważne.

Kiedy na co dzień mówimy o insulinooporności, najczęściej mamy na myśli stan związany z zaburzeniami metabolicznymi. Może mu towarzyszyć nadmierna masa ciała, szczególnie nadmiar tkanki tłuszczowej trzewnej, zaburzenia lipidowe, stłuszczenie wątroby, przewlekły dodatni bilans energetyczny, niewielka aktywność fizyczna czy nieprawidłowa tolerancja glukozy.

W takim przypadku zmniejszona wrażliwość tkanek na insulinę jest elementem szerszego problemu metabolicznego.

Adaptacyjne zmniejszenie wykorzystania glukozy podczas diety bardzo niskowęglowodanowej ma natomiast inne podłoże.

Organizm znajduje się w środowisku, w którym glukozy z pożywienia jest niewiele, a dostępność tłuszczów jest duża. Przestawia więc metabolizm na inne paliwo.

Nie oznacza to automatycznie choroby.

Dlatego sam fakt stwierdzenia zmniejszonej tolerancji większej ilości węglowodanów u osoby, która przez długi czas jadła ich bardzo mało, nie powinien być automatycznie utożsamiany z klasyczną, patologiczną insulinoopornością.

Co może się wydarzyć po nagłym zwiększeniu ilości węglowodanów?

Wyobraźmy sobie osobę, która przez wiele tygodni lub miesięcy spożywa bardzo mało węglowodanów.

Jej metabolizm jest przystosowany do dużego wykorzystania tłuszczów.

Nagle pojawia się posiłek zawierający znaczną ilość węglowodanów.

Organizm musi ponownie poradzić sobie z większym ładunkiem glukozy. W takich warunkach odpowiedź glikemiczna może być inna niż u osoby, która regularnie spożywa umiarkowane ilości węglowodanów.

Nie oznacza to, że węglowodany „zepsuły metabolizm”.

Może to być konsekwencja wcześniejszej adaptacji do ich niewielkiej podaży.

Z tego samego powodu sposób żywienia przed wykonaniem niektórych badań gospodarki węglowodanowej ma znaczenie. Wynik zawsze należy interpretować w szerszym kontekście klinicznym, a nie wyłącznie na podstawie pojedynczej wartości glukozy czy insuliny.

Czy w takim razie dieta niskowęglowodanowa jest niezdrowa?

Nie.

I jest to jedno z najważniejszych zastrzeżeń w całym tym zagadnieniu.

Nie ma podstaw, aby twierdzić, że każda dieta niskowęglowodanowa prowadzi do patologicznej insulinooporności.

U części pacjentów zmniejszenie podaży węglowodanów może przynosić bardzo dobre efekty. Szczególnie jeżeli wcześniej dieta dostarczała nadmiernej ilości energii, produktów wysoko przetworzonych, słodzonych napojów, słodyczy czy dużych ilości rafinowanych produktów zbożowych.

Zmniejszenie podaży węglowodanów może ułatwiać redukcję masy ciała, poprawiać kontrolę glikemii i prowadzić do poprawy niektórych parametrów metabolicznych.

Problem zaczyna się wtedy, kiedy z rozsądnego ograniczenia przechodzimy do przekonania:

„Skoro mniej węglowodanów jest dobrze, to zero będzie jeszcze lepiej”.

W dietetyce takie rozumowanie bardzo często prowadzi na manowce.

Węglowodany nie są jedynym czynnikiem wpływającym na insulinooporność

Insulinooporność bywa sprowadzana do prostego równania:

węglowodany = glukoza = insulina = insulinooporność.

To ogromne uproszczenie.

Na wrażliwość insulinową wpływa cały szereg czynników.

Znaczenie mają między innymi:

• bilans energetyczny,

• masa ciała i jej zmiany,

• ilość tkanki tłuszczowej trzewnej,

• stłuszczenie wątroby,

• aktywność fizyczna,

• masa i aktywność mięśni,

• jakość diety,

• ilość błonnika,

• rodzaj spożywanych tłuszczów,

• sen,

• rytm dobowy,

• stres,

• wiek,

• uwarunkowania genetyczne,

• choroby współistniejące,

• niektóre leki.

Dlatego dwóch pacjentów spożywających dokładnie taką samą ilość węglowodanów może mieć zupełnie inną odpowiedź metaboliczną.

Mięśnie są niezwykle ważne dla gospodarki glukozowej

W dyskusji o insulinooporności bardzo dużo mówi się o diecie, a czasami zbyt mało o mięśniach.

Tymczasem mięśnie szkieletowe są jednym z najważniejszych miejsc wykorzystania glukozy.

Aktywność fizyczna zwiększa zapotrzebowanie mięśni na energię i poprawia wykorzystanie glukozy. Co więcej, skurcz mięśnia może zwiększać transport glukozy do komórki również poprzez mechanizmy częściowo niezależne od insuliny.

Dlatego regularny ruch jest jednym z najważniejszych elementów postępowania u osób z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej.

Nie chodzi wyłącznie o trening wykonywany kilka razy w tygodniu.

Znaczenie ma również codzienna aktywność: chodzenie, wchodzenie po schodach, przerywanie długiego siedzenia czy krótki spacer po posiłku.

Nie każda porcja węglowodanów działa tak samo

Kolejnym błędem jest traktowanie wszystkich produktów zawierających węglowodany jako jednej grupy.

Z punktu widzenia metabolizmu nie jest obojętne, czy źródłem węglowodanów jest słodzony napój, czy porcja soczewicy.

Węglowodany znajdują się przecież w:

pełnoziarnistych produktach zbożowych,

płatkach owsianych,

kaszach,

ziemniakach,

nasionach roślin strączkowych,

warzywach,

owocach,

mleku i fermentowanych produktach mlecznych.

Wiele z tych produktów dostarcza jednocześnie błonnika, witamin, składników mineralnych oraz innych związków biologicznie czynnych.

Dlatego pytanie „czy jeść węglowodany?” jest zazwyczaj źle postawione.

Znacznie lepiej zapytać:

jakie węglowodany, w jakiej ilości, w jakich posiłkach i dla jakiego pacjenta?

Co zrobiłyśmy w przypadku pacjentki?

Celem nie było przejście z jednej skrajności w drugą.

Nie zaleciłam pacjentce nagłego jedzenia dużych ilości makaronu, pieczywa czy produktów zawierających cukry proste.

Najpierw przeanalizowałyśmy dotychczasową dietę, wyniki badań, zapotrzebowanie energetyczne, aktywność fizyczną oraz pozostałe elementy stylu życia.

Następnie stopniowo zwiększyłyśmy podaż węglowodanów.

W diecie pojawiły się odpowiednio dobrane porcje pełnoziarnistych produktów zbożowych, płatków owsianych, kasz, ziemniaków, nasion roślin strączkowych, warzyw i owoców.

Jednocześnie zadbałyśmy o odpowiednią podaż białka, tłuszczów i błonnika oraz właściwą kompozycję posiłków.

Istotnym elementem była również regularna aktywność fizyczna.

Celem nie było „leczenie insulinooporności węglowodanami”.

Celem było przywrócenie diety dopasowanej do rzeczywistych potrzeb pacjentki zamiast dalszego pogłębiania restrykcji wynikających ze strachu przed glukozą i insuliną.

Czy przy insulinooporności trzeba ograniczać owoce?

To jedno z częstszych pytań.

Owoce zawierają cukry, ale nie oznacza to, że należy automatycznie eliminować je z diety osoby z insulinoopornością.

Cały owoc to nie to samo co cukier dodany do napoju czy słodyczy.

Owoce dostarczają wody, błonnika, witamin, składników mineralnych i licznych związków bioaktywnych. Znaczenie mają oczywiście ilość, rodzaj produktu, sposób jego spożycia i całościowa kompozycja diety.

Podobnie ziemniaki nie stają się produktem „zakazanym” tylko dlatego, że zawierają skrobię.

W praktyce znacznie więcej korzyści daje nauczenie pacjenta odpowiedniej kompozycji posiłku niż tworzenie coraz dłuższej listy produktów zakazanych.

A co z pieczywem, makaronem i ryżem?

Również nie muszą być automatycznie eliminowane.

Ich miejsce w diecie zależy od całego obrazu klinicznego, zapotrzebowania energetycznego, aktywności fizycznej, preferencji pacjenta oraz ilości i jakości pozostałych produktów.

W wielu przypadkach dobrze sprawdzają się produkty pełnoziarniste i mniej przetworzone, które dostarczają większej ilości błonnika i zwykle mają większą wartość odżywczą.

Nie oznacza to jednak, że pojedynczy produkt decyduje o wystąpieniu lub wyleczeniu insulinooporności.

Metabolizm należy oceniać w kontekście całego sposobu żywienia i stylu życia.

Im mniej insuliny, tym lepiej?

To również popularny mit.

Insulina nie jest „złym hormonem”.

Jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Uczestniczy nie tylko w regulacji stężenia glukozy we krwi, ale również w gospodarce tłuszczowej i białkowej oraz wielu procesach anabolicznych.

Problemem nie jest samo fizjologiczne wydzielanie insuliny po posiłku.

Problem pojawia się wtedy, gdy dochodzi do rzeczywistych zaburzeń jej działania i towarzyszących im nieprawidłowości metabolicznych.

Dlatego celem żywienia nie powinno być doprowadzenie do sytuacji, w której insulina „nigdy nie wzrasta”.

Po prawidłowym posiłku jej stężenie ma prawo wzrosnąć.

To fizjologia.

Dlaczego pojedynczy wynik insuliny może wprowadzać w błąd?

Interpretowanie insulinooporności wyłącznie na podstawie jednego wyniku jest problematyczne.

Stężenie glukozy i insuliny zależy od wielu czynników: sposobu żywienia w poprzednich dniach, czasu od ostatniego posiłku, aktywności fizycznej, snu, stresu, choroby, stosowanych leków, a nawet warunków wykonania badania.

Również popularne wskaźniki obliczane na podstawie glukozy i insuliny mają swoje ograniczenia.

Dlatego wyniku laboratoryjnego nie należy interpretować w oderwaniu od obrazu klinicznego.

Badanie jest częścią diagnostyki, a nie diagnozą samą w sobie.

Najważniejsze pytanie nie brzmi: „ile najmniej węglowodanów mogę jeść?”

Znacznie bardziej użyteczne pytanie brzmi:

„Jaka ilość węglowodanów będzie odpowiednia właśnie dla tej osoby?”

Odpowiedź będzie inna dla osoby prowadzącej siedzący tryb życia, inna dla osoby wykonującej trening siłowy cztery razy w tygodniu, a jeszcze inna dla sportowca wytrzymałościowego.

Inne postępowanie może być właściwe u osoby z prawidłową masą ciała, inne u pacjenta z otyłością trzewną, a jeszcze inne u osoby leczonej insuliną lub lekami wpływającymi na stężenie glukozy.

Dlatego nie istnieje jedna idealna ilość węglowodanów dla wszystkich osób z insulinoopornością.

Podsumowanie

Zbyt mała ilość węglowodanów nie powoduje automatycznie patologicznej insulinooporności.

Dieta o obniżonej zawartości węglowodanów może u części osób poprawiać kontrolę glikemii, ułatwiać redukcję masy ciała i korzystnie wpływać na parametry metaboliczne.

Jednocześnie długotrwała, bardzo niska podaż węglowodanów może prowadzić do adaptacji metabolicznych, w ramach których organizm zwiększa wykorzystanie tłuszczów, a niektóre tkanki ograniczają wykorzystanie glukozy. Zjawisko to bywa określane jako fizjologiczna lub adaptacyjna insulinooporność i nie powinno być automatycznie utożsamiane z patologiczną insulinoopornością charakterystyczną dla zaburzeń metabolicznych.

Dlatego w dietoterapii insulinooporności nie chodzi o maksymalne ograniczenie węglowodanów.

Chodzi o ich właściwy dobór.

Liczy się ilość, jakość, rozmieszczenie w ciągu dnia, kompozycja całych posiłków, całkowita podaż energii, aktywność fizyczna, masa i skład ciała, sen, stan zdrowia oraz indywidualna odpowiedź metaboliczna.

Węglowodany nie są ani „dobre”, ani „złe”.

Są jednym ze składników diety, którego ilość powinna być dopasowana do konkretnego człowieka.

I właśnie dlatego w przypadku insulinooporności zdecydowanie lepszym rozwiązaniem od kolejnych zakazów jest dobrze przeprowadzona diagnostyka i indywidualnie dobrany sposób żywienia.

Informacja: opis przypadku został zanonimizowany i przedstawiony w celach edukacyjnych. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej diagnostyki ani konsultacji lekarskiej lub dietetycznej.

pcos

Czy przy PCOS trzeba stosować dietę low carb?

pcos

Zespół policystycznych jajników (PCOS) często kojarzony jest z insulinoopornością, a insulinooporność – z koniecznością ograniczenia węglowodanów. W efekcie wiele kobiet po otrzymaniu diagnozy zaczyna rezygnować z pieczywa, makaronu, ziemniaków, ryżu, a niekiedy nawet owoców. Kolejnym krokiem bywa dieta low carb lub dieta ketogeniczna.

Czy rzeczywiście jest to konieczne?

Nie. Dieta niskowęglowodanowa może być jednym z narzędzi wykorzystywanych w dietoterapii PCOS, ale samo rozpoznanie zespołu policystycznych jajników nie oznacza konieczności przejścia na low carb.

Dlaczego w PCOS tak dużo mówi się o węglowodanach?

PCOS jest zaburzeniem o złożonym podłożu hormonalnym i metabolicznym. U wielu kobiet współistnieje z nim insulinooporność i hiperinsulinemia.

Insulina nie odpowiada wyłącznie za regulację stężenia glukozy we krwi. Jej podwyższone stężenie może nasilać produkcję androgenów w jajnikach oraz wpływać na zmniejszenie stężenia SHBG – białka wiążącego hormony płciowe. W konsekwencji może zwiększać się dostępność biologicznie aktywnych androgenów.

Z tego względu poprawa insulinowrażliwości jest istotnym elementem postępowania u wielu pacjentek z PCOS. Ponieważ to właśnie węglowodany wywierają największy bezpośredni wpływ na poposiłkową glikemię i wydzielanie insuliny, zainteresowanie dietami o ograniczonej zawartości węglowodanów wydaje się uzasadnione.

Nie oznacza to jednak, że rozwiązaniem jest ich maksymalne ograniczenie.

Czy dieta low carb może pomagać w PCOS?

Tak, u części kobiet może być dobrym rozwiązaniem.

Badania dotyczące diet o ograniczonej zawartości węglowodanów u kobiet z PCOS wskazują na możliwość poprawy niektórych parametrów gospodarki glukozowo-insulinowej, masy ciała oraz wybranych parametrów hormonalnych.

Trzeba jednak zwrócić uwagę na ważny problem: w badaniach określenie „dieta z ograniczeniem węglowodanów” nie zawsze oznacza ten sam sposób żywienia. Różnią się zarówno ilości węglowodanów, jak i kaloryczność diet, czas trwania interwencji, masa ciała uczestniczek czy występowanie zaburzeń metabolicznych.

Ponadto część obserwowanych korzyści może wynikać nie tylko ze zmiany proporcji makroskładników, lecz również z redukcji podaży energii, zmniejszenia masy ciała i poprawy ogólnej jakości sposobu żywienia.

Dlatego wyników badań nie należy interpretować jako dowodu na prostą zależność: im mniej węglowodanów, tym lepsze efekty leczenia PCOS.

Aktualne międzynarodowe wytyczne dotyczące PCOS nie wskazują jednego konkretnego rozkładu węglowodanów, białka i tłuszczu, który byłby najlepszy dla wszystkich kobiet z tym rozpoznaniem.

Ile węglowodanów jeść przy PCOS?

To jedno z najważniejszych pytań, ponieważ samo stwierdzenie, że „nie trzeba stosować low carb”, niewiele mówi pacjentce o tym, jak powinna wyglądać jej dieta.

Nie istnieje jedna liczba gramów węglowodanów przeznaczona dla wszystkich kobiet z PCOS.

U wielu pacjentek punktem wyjścia może być prawidłowo zbilansowana dieta, w której węglowodany dostarczają około 40–50% całkowitej energii.

Przykładowo:

przy diecie 1600 kcal będzie to około 160–200 g węglowodanów na dobę,

przy diecie 1800 kcal – około 180–225 g,

przy diecie 2000 kcal – około 200–250 g.

Nie są to jednak wartości, które należy traktować jako „normę dla PCOS”. Pokazują przede wszystkim, że dieta kobiety z PCOS może zawierać znaczącą ilość węglowodanów i nadal być dietą prawidłowo skomponowaną.

Ostateczna ilość powinna zależeć między innymi od całkowitego zapotrzebowania energetycznego, aktywności fizycznej, masy i składu ciała, celu terapii, tolerancji glukozy, występowania insulinooporności, wyników badań laboratoryjnych oraz indywidualnej odpowiedzi na zastosowany model żywienia.

U jednej kobiety dobrze sprawdzi się zatem 45–50% energii z węglowodanów, natomiast u innej zasadne może być ich umiarkowane ograniczenie.

Jakość węglowodanów ma znaczenie

Sama liczba gramów nie opisuje jakości diety.

Dwie osoby mogą spożywać po 200 g węglowodanów dziennie, a ich sposób żywienia może różnić się diametralnie.

Inaczej będzie wyglądała dieta, w której dużą część węglowodanów dostarczają słodzone napoje, słodycze, słodkie wypieki i wysoko przetworzone produkty zbożowe, a inaczej dieta oparta na pełnoziarnistych produktach zbożowych, płatkach owsianych, kaszach, nasionach roślin strączkowych, warzywach i owocach.

Produkty z drugiej grupy dostarczają między innymi błonnika pokarmowego, witamin, składników mineralnych i licznych związków bioaktywnych.

Dlatego diagnoza PCOS nie jest powodem do automatycznego eliminowania pieczywa, kasz, ryżu, ziemniaków, makaronu czy owoców.

Znacznie większy sens ma poprawa jakości ich źródeł oraz sposobu komponowania całego jadłospisu.

Liczy się cały posiłek, a nie pojedynczy produkt

W praktyce nie spożywamy węglowodanów w izolacji. Znaczenie ma kompozycja całego posiłku.

Źródło węglowodanów warto łączyć z odpowiednią ilością białka, warzywami, błonnikiem oraz źródłem tłuszczu. Taki posiłek zwykle zapewnia większą sytość i może sprzyjać łagodniejszej odpowiedzi glikemicznej niż spożycie samego produktu bogatego w łatwo dostępne węglowodany.

Przykładowo owsianka może zawierać nie tylko płatki i owoce, ale również naturalny produkt wysokobiałkowy oraz orzechy lub nasiona. Pieczywo można połączyć z jajkiem, twarogiem, rybą lub innym źródłem białka i dużą porcją warzyw. Z kolei ryż, kasza czy makaron mogą stanowić część pełnego posiłku zawierającego białko, warzywa i odpowiednią ilość tłuszczu.

Nie chodzi więc o stworzenie listy „dozwolonych” i „zakazanych” węglowodanów, lecz o sposób wykorzystania ich w całej diecie.

Czy przy PCOS należy unikać owoców?

Nie ma podstaw, aby rutynowo eliminować całe owoce z diety kobiet z PCOS.

Owoce dostarczają błonnika, witamin, składników mineralnych i polifenoli. Nie należy traktować ich tak samo jak słodyczy czy słodzonych napojów tylko dlatego, że zawierają naturalnie występujące cukry.

Znaczenie może mieć natomiast forma ich spożycia. Cały owoc będzie zazwyczaj korzystniejszym wyborem niż sok, ponieważ dostarcza błonnika i wymaga spożycia całej struktury produktu.

U części kobiet dobrze sprawdza się również łączenie owocu ze źródłem białka lub tłuszczu, np. naturalnym produktem mlecznym, orzechami czy nasionami.

Poprawa insulinowrażliwości to nie tylko ograniczanie węglowodanów

To szczególnie ważny element całej dyskusji o low carb w PCOS.

Na insulinowrażliwość wpływa nie tylko ilość węglowodanów w diecie.

Bardzo duże znaczenie ma regularna aktywność fizyczna. Praca mięśni zwiększa wykorzystanie glukozy i poprawia wrażliwość tkanek na insulinę. Korzystne jest zarówno odpowiednio dobrane ćwiczenie aerobowe, jak i trening oporowy oraz zwiększenie codziennej spontanicznej aktywności.

U kobiet z nadmierną masą ciała istotne korzyści metaboliczne może przynieść również odpowiednio prowadzona redukcja. Nie oznacza to oczywiście, że każda kobieta z PCOS powinna się odchudzać. Jeżeli jednak występuje nadmierna masa ciała, jej zmniejszenie może poprawiać insulinowrażliwość i inne parametry związane z PCOS.

Znaczenie mają także sen, regeneracja, regularność stylu życia oraz całkowita jakość diety.

Dlatego sprowadzanie leczenia insulinooporności wyłącznie do liczby gramów węglowodanów jest zbyt dużym uproszczeniem.

Czy można ograniczyć węglowodany za bardzo?

Można – szczególnie jeśli ograniczenie węglowodanów staje się częścią znacznie szerszej restrykcji energetycznej.

W praktyce zdarza się, że kobieta z PCOS jednocześnie znacząco zmniejsza kaloryczność diety, ogranicza węglowodany, wydłuża okresy bez jedzenia i zwiększa aktywność fizyczną. Każdy z tych elementów bywa przedstawiany jako sposób na poprawę insulinowrażliwości, ale zastosowane łącznie mogą prowadzić do niewystarczającej dostępności energii.

Organizm kobiety reaguje na niedostateczną podaż energii adaptacyjnie. Jedną z obserwowanych zmian może być zmniejszenie stężenia T3, czyli aktywnego hormonu tarczycy. Zmiany mogą dotyczyć również osi odpowiedzialnych za funkcje reprodukcyjne.

Nie oznacza to, że każda dieta low carb prowadzi do zaburzeń pracy tarczycy. Istotny jest cały kontekst: stopień ograniczenia węglowodanów, całkowita podaż energii, czas trwania restrykcji, aktywność fizyczna oraz indywidualna sytuacja kobiety.

Właśnie dlatego w PCOS nie powinna obowiązywać zasada „im mniej węglowodanów i kalorii, tym lepiej”.

A co z dietą ketogeniczną?

Dieta ketogeniczna jest znacznie bardziej restrykcyjną odmianą diety o bardzo małej zawartości węglowodanów.

Pojawiają się badania wskazujące na możliwość poprawy niektórych parametrów metabolicznych i hormonalnych u kobiet z PCOS stosujących ten model żywienia. Nie oznacza to jednak, że dieta ketogeniczna powinna być rutynowo zalecana w PCOS.

Przy wyborze sposobu żywienia trzeba uwzględnić nie tylko krótkoterminową zmianę wyników, ale również bezpieczeństwo, jakość odżywczą diety, możliwość pokrycia zapotrzebowania na składniki odżywcze i przede wszystkim możliwość jej długotrwałego stosowania.

Model żywienia, którego pacjentka nie jest w stanie utrzymać, ma ograniczoną wartość terapeutyczną niezależnie od tego, jak atrakcyjnie wyglądają jego krótkoterminowe efekty.

Kiedy dieta z mniejszą ilością węglowodanów może mieć sens?

U części kobiet umiarkowane ograniczenie węglowodanów może być bardzo dobrym rozwiązaniem.

Można je rozważyć między innymi w przypadku współistniejącej insulinooporności, zaburzeń tolerancji glukozy, nadmiernej masy ciała lub wtedy, gdy taki rozkład makroskładników poprawia sytość, kontrolę apetytu i ułatwia realizację diety.

Nie powinno się jednak podejmować decyzji wyłącznie na podstawie samego rozpoznania PCOS.

Dwie kobiety z PCOS mogą potrzebować zupełnie innego postępowania żywieniowego. Jedna może być aktywna fizycznie, mieć prawidłową masę ciała i prawidłową gospodarkę glukozową. Druga może mieć otyłość, insulinooporność i zaburzenia lipidowe. Stosowanie identycznej ilości węglowodanów u obu tylko dlatego, że obie mają PCOS, nie byłoby podejściem indywidualnym.

Jaka dieta jest więc najlepsza przy PCOS?

Nie ma jednej diety odpowiedniej dla wszystkich kobiet z PCOS.

U jednej pacjentki sprawdzi się umiarkowane ograniczenie węglowodanów, u innej dieta zawierająca ich więcej. Najważniejsze jest to, czy zastosowany model żywienia odpowiada jej sytuacji metabolicznej, dostarcza odpowiedniej ilości energii i składników odżywczych, sprzyja osiąganiu celów terapeutycznych i może być stosowany długoterminowo.

Węglowodany nie są w PCOS ani „zakazane”, ani automatycznie obojętne. Są jednym z elementów diety, którego ilość i jakość należy odpowiednio dobrać.

Dlatego po rozpoznaniu PCOS nie warto zaczynać od eliminowania pieczywa, owoców czy ziemniaków. Znacznie lepszym punktem wyjścia jest ocena gospodarki glukozowo-insulinowej, zapotrzebowania energetycznego, masy i składu ciała, aktywności fizycznej oraz dotychczasowego sposobu żywienia.

Dopiero na tej podstawie można odpowiedzieć na pytanie, czy ograniczenie węglowodanów rzeczywiście przyniesie konkretnej pacjentce dodatkową korzyść.

Podsumowanie

Dieta low carb może być skutecznym narzędziem w dietoterapii PCOS, ale nie jest obowiązkowym sposobem żywienia każdej kobiety z tym rozpoznaniem.

U wielu pacjentek węglowodany mogą stanowić około 40–50% energii diety, natomiast ich dokładna ilość powinna być ustalana indywidualnie. Równie ważne jak ilość są ich jakość, odpowiednia podaż błonnika, całkowita kaloryczność jadłospisu, aktywność fizyczna, masa ciała i pozostałe elementy stylu życia.

Najważniejsze jest więc nie pytanie: „jak bardzo ograniczyć węglowodany?”, ale: „jaka dieta będzie najlepsza w mojej sytuacji metabolicznej?”.

I właśnie na to pytanie powinien odpowiadać indywidualnie zaplanowany sposób żywienia.